شاخص های سه گانه انرژی جهان و جایگاه خاورمیانه و ایران
جهان در حال گذار بی‌سابقه ی از سیستم انرژی مبتنی بر سوخت‌های فسیلی با کربن بالا به سیستمی مبتنی بر انرژی‌های تجدیدپذیر کم کربن است. الزامات دوگانه کاهش پیامدهای تغییرات آب و هوا و ایجاد رونق اقتصادی مسبب این تغییر می باشد. سرعت و اثربخشی تغییر برای توسعه و اجرای سیاست‌های پایداری انرژی در کشورها و مناطق جغرافیایی مختلف متفاوت است. موفقیت این تغییر به مدیریت سه شاخص اصلی امنیت انرژی، عدالت انرژی و پایداری زیست‌محیطی سیستم‌های انرژی در سراسر فرآیند بستگی دارد. شورای جهانی انرژی از این شاخص های سه گانه برای رتبه‌بندی عملکرد سیستم انرژی کشورها از سال 2000 تا 2021 استفاده می کند. این شاخص ها تأثیر تصمیمات سیاسی متفاوتی که کشورها در هر یک از ابعاد طی 22 سال گذشته در پیش گرفته اند را نشان می دهد.
نگاهی به این روندها می تواند به ارتقاء، انسجام و یکپارچگی سیاست ملی انرژی کشورها برای فعال کردن سیستم های انرژی بهتر کمک کند. کشورهایی که در هر سه شاخص بهترین عملکرد را داشته اند به بالاترین رتبه در بین کشورهای دنیا در سال 2021 دست یافته اند. نرخ بهبود عملکرد کلی سه شاخص نیز با پیشرفت دوره گذار افزایش می یابد و کشورها را تشویق می کند تا سیاست های انرژی خود را بهبود بخشند. همانطور که در جدول 1 ملاحظه می گردد 10 رتبه اول در این رده بندی به ترتیب مربوط به کشورهای: سوئد، سوئیس، دانمارک، فنلاند، انگلیس، فرانسه، اتریش، کانادا، آلمان، نروژ، نیوزیلند، ایالات متحده، لوکزامبورگ و اسپانیا می باشد.

جدول 1: ده رتبه اول در ارزیابی عملکرد شاخص های سه گانه انرژی در سال 2021

جدول 1: ده رتبه اول در ارزیابی عملکرد شاخص های سه گانه انرژی در سال 2021

کشورهای خاورمیانه و خلیج فارس
کشورهای این منطقه دارای منابع غنی و متنوع انرژی هستند، اما با چالش های زیست محیطی مشابهی از جمله آب و هوای نامناسب، بیابان زایی و تنش آبی روبرو هستند. در سال 2021 ارزش شاخص عدالت انرژی در سراسر منطقه به قوت خود (نسبت به سال گذشته) باقی مانده است و تقریباً انرژی آسان و مقرون به صرفه در اکثر کشورهای منطقه در دسترس است. با این حال، در برخی مناطق توزیع منابع نابرابر است و اگرچه اقداماتی برای بهبود اتصال شبکه های گاز و برق در دست انجام است، عملکرد عدالت انرژی با توجه به منابع غنی منطقه از مقدار مورد انتظار پایین تر است. شاخص امنیت انرژی به دلیل عدم توسعه انرژی های تجدیدپذیر همچنان از سایر شاخص ها عقب است، اما برخی کشورهای منطقه برای سال های 2030 و 2050 اهداف بلند پروازانه ای را برای انرژی های تجدیدپذیر به عنوان بخشی از استراتژی های تنوع انرژی تعیین کرده اند. گرچه اقتصاد کربن چرخشی (اقتصادی بر پایه کاهش تولید کربن) در حال شکل گیری است، ولی هزینه بالای آن مانع موفقیتش در مقیاس بزرگ می شود. تولید هیدروژن به عنوان یک فرصت برای منطقه در نظر گرفته می شود و عربستان سعودی و امارات هر دو بر روی پروژه های هیدروژن سرمایه گذاری کرده اند. عربستان سعودی و امارات متحده عربی اجرای بزرگترین پروژه های ذخیره و جذب کربن در جهان را دارا هستند، تاسیسات عثمانیه در عربستان سعودی و ریاده در امارات متحده عربی که هر کدام حدود 800000 تن در سال CO2 جذب می کنند که عمدتاً برای افزایش بازیافت نفت و تولید هیدروژن آبی (سوخت کم کربن) استفاده می شود.
کشورهای این منطقه در امکان دسترسی عموم به انرژی و هزینه مناسب آن قوی هستند، اما باید برای پاسخگویی به تقاضای فزاینده انرژی و بهبود پایداری انرژی، سیاست تنوع بخشی در منابع تولید انرژی و راه‌حل‌های نوآورانه اتخاذ شود. در آینده، انتظار می رود برنامه های توسعه انرژی های تجدیدپذیر و هسته ای در سراسر منطقه توسعه یابند که امنیت انرژی و پایداری محیط زیست را بهبود خواهد بخشید. کاهش یارانه های انرژی، همراه با اقدامات بهره وری انرژی، رشد ناپایدار تقاضای انرژی را کاهش داده و در عین حال مقدار سرمایه گذاری برای توسعه زیرساخت های انرژی های تجدیدپذیر را میسر می کند.

شکل 1: نقشه رتبه بندی کشورها از لحاظ شاخص های سه گانه انرژی

شکل 1: نقشه رتبه بندی کشورها از لحاظ شاخص های سه گانه انرژی

وضعیت جمهوری اسلامی ایران
امتیاز کسب شده برای کشور 65/2 (سه شاخص) و رتبه کشور در بین 127 کشور (که در 101 رتبه طبقه بندی گردیده اند، چون برخی کشورها رتبه مشابه دارند) مورد بررسی48 است. همانطور که در شکل (2) ملاحظه می گردد، پایین ترین درجه در شاخص ها مربوط به پایداری زیست محیطی(Grade D) و بالاترین درجه مربوط به شاخص امنیت انرژی (Grade A) است. لازم به ذکر است که رتبه بندی شاخص ها در مقایسه با کشورهایی که در راس رتبه بندی قرار می گیرند، انجام شده است.

شکل 2: وضعیت شاخص های سه گانه انرژی برای ایران شکل 2: وضعیت شاخص های سه گانه انرژی برای ایران

همانطور که در شکل (3) ملاحظه می گردد، ایران در دسترسی به برق و قیمت مناسب آن (شاخص عدالت انرژی) امتیاز بالایی کسب کرده است. اما در تنوع منابع تولید برق و استفاده از تکنولوژی های ذخیره انرژی (شاخص امنیت انرژی) امتیاز خوبی کسب ننموده است. همچنین در خصوص شاخص شدت انرژی و استفاده از تکنولوژی های تولید الکتریسیته با کربن پایین (شاخص پایداری زیست محیطی) نیز امتیاز مناسبی کسب ننموده است.

شکل 3: وضعیت شاخص ها و زیر شاخص های سه گانه انرژی و روند تغییرات آن برای ایران

شکل 3: وضعیت شاخص ها و زیر شاخص های سه گانه انرژی و روند تغییرات آن برای ایران

ایران به‌رغم ثروت عظیم نفت و گاز، بین کشورهای منطقه متمایز است. زیرا اقتصاد این کشور تحت تأثیر تحریم‌های ایالات متحده قرار گرفته است که صادرات میعانات نفتی‌اش را محدود کرده است. امید آن می رود که با برداشته شدن تحریم های کشور پایداری اقتصادی افزایش یابد. همچنین اجرایی شدن برنامه دولت سیزدهم برای دستیابی به 10 هزارمگاوات انرژی تجدیدپذیر و پاک می تواند کمک قابل توجهی به ارتقا ایران در رتبه شاخص های پایداری محیط زیست و امنیت انرژی گردد و بالتبع باعث ارتقا رتبه کشور گردد.

تیکا سهراب_اسفند1400

World Energy Council, In partnership with Oliver Wyman, “World Energy Trilemma Index”, 2021


تاریخ بروزرسانی : ۲۱ اسفند ۱۴۰۰ ۰۸:۳۲