یادداشت تحلیلی:

ارزش‌گذاری انرژی، پیک‌سایی و راهکارهای پایدار
(انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی)

 
در اغلب کشورهای در حال توسعه ازجمله ایران، فاصله بین ظرفیت تولید شبکه برق و مصرف انرژی الکتریکی، اندک است. این امر موجب می‌شود با افزایش مصرف انرژی، نیروگاه های جدیدی برای پاسخگویی به نیاز جدید برق، ایجاد شوند. طبیعتاً نیروگاه‌هایی که امکان احداث سریعتر را دارند در اولویت احداث قرار خواهند داشت و مثلاً در طیف نیروگاه‌های فسیلی، نیروگاه‌های گازی، نسخه سهل الوصولِ راه حل محسوب می‌شوند. بدین‌ترتیب کشور ما، برای تامین حداکثر نیاز مصرف برق حدود 57.000 مگاوات در پرمصرف‌ترین ماه‌های مصرف برق در فصل تابستان که از اوایل تیرماه تا اواخر مرداد ماه طول می‌کشد، مجبور به احداث نیروگاه جدید است. همچنین، با وجود آنکه نیروگاه های گازی معمولاً امکان پاسخ به تقاضا را در زمان کوتاه‌تری فراهم می کنند، در عین حال، به علت بازدهی پایین، هزینه برق را نیز افزایش می دهند و وابسته‌بودن عمده سوخت مصرفی نیروگاه های حرارتی به مصرف گاز، تامین پایدار آن در طول سال را دچار مشکل می‌نماید. این معضلات در سال‌های اخیر در ایران نیز در فصول گرم و یا سرد سال، به اشکال مختلف مشاهده شده است.
میانگین رشد 10 ساله پیک برق در ایران، 5.2% بوده است و لذا سالانه نیاز به احداث حدود 5000 مگاوات نیروگاه جدید وجود دارد، تا امکان تامین برق در پیک تابستان فراهم آید. سرمایه‌گذاری متناسب با این نیاز، علاوه بر احداث نیروگاه، شامل شبکه‌های فوق توزیع و انتقال متناظر نیز هست. قطعاً یکی از گزینه‌های پیش رو به عنوان جایگزین سیاستِ افزودن به ظرفیت نیروگاه‌های فسیلی موجود، توجه به بهره‌وری انرژی و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر است. سرمایه گذاری در بهره وری انرژی می تواند با هزینه سرمایه گذاری در بخش عرضه انرژی برای پوشش ایام پیک مصرف شبکه برق، مقایسه شود، زیرا معمولاً هزینه سرمایه گذاری لازم برای بهره وری انرژی از مقدار مشابه برای ایجاد ظرفیت تولید کمتر است؛ به‌علاوه هزینه های عملیاتی دیگر در مورد بهره وری انرژی وجود نخواهد داشت. همچنین، سرمایه-گذاری در بخش بهره وری انرژی بسیار سریع نیز به نتیجه می رسد و زمان بازگشت سرمایه کمتری دارد؛ به همین دلیل، صنعت خدمات انرژی در جهان، به سرعت در حال رشد است و مورد حمایت همه جانبه سیاست‌گذاران انرژی کشورهای در حال توسعه و صنعتی قرار دارد. به این ترتیب کلیه فعالیت‌هایی که در جهت کاهش تقاضا در ساعات اوج مصرف روزانه و یا در روزهای اوج مصرف سالیانه صورت می‌گیرد، در قالب مدیریت بار قابل طبقه‌بندی می‌باشند. با مدیریت بار و هدایت انرژی به سمت مصرف بهینه علاوه بر پیشگیری از مصرف بیش از اندازه انرژی‌های اولیه و جلوگیری از اتلاف سرمایه‌های ملی، تأثیر عمده‌ای در جهت کاهش آلودگی‌های محیط زیست خواهد داشت.
لزوم توجه به چنین سیاستی، محدود به دلایل ذکرشده نیز نیست. «سناریوی وضع موجود» مساوی با معضلات عدیده اجتماعی، اقتصادی و به تدریج سیاسی خواهد بود. از این رو، کشورها اگر در کوتاه‌مدت هم نیم‌نگاهی به تامین برق از منابع فسیلی داشته باشند، در سیاست بلندمدت آنها چنین راه‌حلی بسیار کم‌فروغ است. توجه به عمر نیروگاه‌های موجود در ایران نشان می‌دهد که 35% ظرفیت نیروگاهی کشور دارای عمر بیشتر از 20 سال و حتی نیروگاه‌هایی با قدمت بیش از 30، 40 و 50 سال است. این نکته به معنای لزوم توجه جدی‌تر به تامین برق از سویی و تامین برق پاک (هماهنگ با نیازهای آتی و رویکردهای جهانی) از سوی دیگر است، چراکه متوسط طول عمر مفید نیروگاه‌های حرارتی 30 سال بوده و هزینه احداث هر کیلووات نیروگاه سیکل ترکیبی، حدود 600 یورو می‌باشد.
مطالعات نشان داده‌اند که بهره‌وری انرژی در ایران به دلیل پایین‌بودن قیمت انرژی برق و حامل‌های انرژی مانند گاز طبیعی مغفول مانده است. این در حالی است که در کشورهای صنعتی با وجود آزادبودن قیمت برق و گاز، دولت ها به طرح‌های بهینه‌سازی انرژی و تولید برق تجدید پذیر و پاک یارانه می دهند. در نتیجه، چنین طرح‌هایی برای جذب سرمایه، جذاب‌تر نیز می‌شوند. نکته قابل توجه دیگر این است که معمولاً بخش زیادی از حمایت از بهره وری انرژی و انرژی‌های تجدیدپذیر به حمایت از فناوریهای نوظهور نیز اختصاص می یابد و توجه به موضوعات تحقیق و توسعه ای، هزینه های اولیه اجرای پروژه های پایلوت و پذیرش بخشی از ریسک ها و هزینه ها نیز برای تثبیت موضوع نیاز است. این حمایت زمانی موجه‌تر جلوه می‌کند که دولت‌ها ترجیح می‌دهند سرمایه‌گذاری‌ها براحتی بیشتری بتواند توسط بخش خصوصی (و حتی مردم عادی) دنبال شود و راه‌حل بیشتر معطوف به تولید برق در زمان پیک برق باشد و این همان ویژگی‌ ذاتی نیروگاه‌های تجدیدپذیر است که می‌توانند برق را در ظرفیت‌های کاملاً متنوع (از خانگی تا نیروگاهی و قابلیت سرمایه‌گذاری‌های کوچک مردمی تا نیروگاهی بخش‌های توانمندتر) تولید نمایند.
نتایج مطالعات نشان می‌دهد با توجه به شرایط اقلیمی و شاخص‌های فنی تابشی خورشیدی و بادی کشور، حدود 70 درصد برق حاصل از نیروگاه‌های تجدیدپذیر در ماه‌های گرم سال تولید می‌شود، که این موضوع انطباق زیادی با الگوی مصرف برق در کشور داشته و می‌تواند علاوه بر کمک به پیک سائی موجب کاهش حجم سرمایه گذاری کلان در شبکه برق به منظور پاسخگویی به توان مورد نیاز شبکه در ساعات پیک نیز شود. از اینرو، افزایش ﺳﻘﻒ منابع انرژی تجدیدپذیر در سبد انرژی کشور ضرورت توجه بیش از پیش به این مسأله را می‌طلبد. کاهش هزینه‌های زیست‌محیطی، صرفه‌های اقتصادی، ایجاد بستر مناسب برای تولید انرژی وتوسعه‌ی پایدار، ایجاد بسترهای مناسب شغلی و سرمایه‌گذاری نتیجه‌ی برنامه‌ر‌یزی و حرکت به سوی انرژی های تجدیدپذیر خواهد بود. از طرفی با دستیابی به تکنولوژی و دانش فنی مربوط به ساخت تجهیزات، نصب، بهره برداری و نگهداری از نیروگاه‌های مربوطه می توان از فرصت‌های مناسب سرمایه‌گذاری و اشتغال‌زایی در این بخش استفاده نمود و از پتانسیل‌های فراوان آن بهره جست.
بهره‌وری انرژی را نیز می توان با تولید برق تجدیدپذیر و پاک مقایسه کرد، با این تفاوت که تقاضای انرژی را کاهش داده و موجب عدم نیاز به احداث نیروگاه‌های جدید می گردد. این موضوع با شاخص های توسعه پایدار نیز بسیار هم‌خوانی دارد و هر دو گزینه (بهره وری و تولید برق تجدیدپذیر) را به اصلی‌ترین روش‌های تامین برق پایدار در سراسر دنیا تبدیل نموده است. در عین حال، آسان و تقریباً رایگان‌بودن سوخت‌های فسیلی در ایران، به عنوان کشوری که بیشترین منابع فسیلی جهان را در اختیار داده است، می‌تواند سبب یک غفلت تاریخی از روش‌های پایدار و سازگار با محیط زیست و حتی عدم توجه به ارزش واقعی منابع فسیلی باشد.
دریغ است منابع فسیلی ما با قابلیت‌ها و فرصت‌های گوناگونی که در حال و آینده نصیب کشورمان می‌کنند، به ساده‌ترین و ارزان‌ترین روش‌ها مورد مصرف قرار گیرند. حتی دم‌دستی‌ترین روش، یعنی امکان مانور در بازارهای صادراتی منابع فسیلی، روش مقرون به صرفه‌تری از مصرف راحت آنها در نیروگاه‌هایی با راندمان‌های کنونی است. در کنار اینکه روش‌های کنونی، با عدم اخذ قیمت های واقعی از مصرف‌کنندگان، سبب تشویق به مصرف انرژی و بازدهی‌های نابخردانه در صنایع ما شده و صنایعی مانند فلزات اساسی، هزینه‌های چنین انرژی‌ای را به حساب سودهای خود شارژ می‌کنند؛ هزینه‌ای که از جیب بخش انرژی ایران مانند صنعت برق و تبدیل انرژی، سبب دور شدن آنها از سرمایه‌گذاری‌های مورد نیاز، بویژه در راه کارهای بلندمدت بوده است.

محمد ساتکین 

خرداد 1400


تاریخ بروزرسانی : ۵ تیر ۱۴۰۰ ۱۰:۱۵